اصول صدر
ترجمه، شرح و تحقيق کتاب بحوث في علم الاصول
جلد چهارم
مقدّمه مقرّر
الحمد لله ربّ العالمين والصلاة والسلام على خير خلقه وأشرف بريّته محمّد وآله الطاهرين.
سپاس از آن پرودگار جهانيان است و درود و سلام بر بهترين و شريفترين آفريده اومحمّد و دودمان پاكيزه او.
آنچه در پيش روست، جلد چهارم از كتاب ما (بحوث فى علم الاُصول) است كه بخش نخست از مباحث ادلّه عقلى را در بر دارد و شامل مباحث قطع و ظن (امارات) است. ما اين مباحث را از درسهاى آقا و استاد شهيد خود، آية الله العظمى سيّد صدر قدسسره در دوره دوم اصول ايشان استفاده كردهايم. امتياز اين دوره بر دوره نخست، در بهتر شدن ساختار و پيرايش آن [از زوائد] است و ما آن را به دانشمندان جستجوگر و پژوهشگر تقديم مىكنيم، به اين اميد كه مولاى توانا، سيّد شهيد ما كه رضوان خدا بر او باد را غرق در رحمت گسترده خود سازد؛ چراكه وى موفّق شد اركان اين مدرسه اصولى درخشان را كه به حق، نمايانگر فكر اصولى هوشمندانه در عصر كنونى است در مبانى و روشها و انديشههايش پايهريزى كند. خداوند به او پاداش دهد و سلام بر او در روزى كه زاده شد و روزى كه برپا و تأسيس نمود و روزى كه به شهادت رسيد و روزى كه زنده و مبعوث خواهد شد!
«وَمَا تَوْفِيقِى إِلاَّ بِالله عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ اُنِيبُ».
سيّد محمود هاشمى شاهرودى
ربيع الأوّل 1406ق
فهرست مطالب
جزء دوم: مباحث حُجج و اصول عمليّه / 5 | |
مبحث اوّل: حـجـح و امـارات | |
مقدّمه مقرّر | 7 |
درآمد: تقسيم حجج و اصول عمليّه | 9 |
گفتار اوّل: درباره مقسم | 13 |
مطلب اوّل: شمول مقسم بر غير بالغ | 13 |
مطلب دوم: عدم اختصاص مقسم به مجتهد | 16 |
مقام اوّل: مقتضاى قاعده | 16 |
مقام دوم: اختصاص يا عدم اختصاص خطابهاى شرعى به مجتهد | 17 |
گفتار دوم: اقسام مكلّف هنگام التفات به حكم شرعى | 35 |
اخذ حكم واقعى در مقسم | 37 |
مقام اثبات | 37 |
مقام ثبوت | 37 |
بخش اوّل: گفتارهاى مربوط به قطع و احكام آن | 43 |
گفتار اوّل: حجّيت قطع | 47 |
مطلب اوّل: اثبات حجّيت به معناى تعذير و تنجيز | 47 |
مطلب دوم: نقد استدلال اصوليان براى اثباتحجّيت قطع | 48 |
انواع مولويت و حقّ اطاعت | 49 |
گستره مولويت | 51 |
تفاوت ميان قطع و مرتبههاى ديگر احتمال | 52 |
امكان جعل حكم بر خلاف حكم مقطوعٌ به | 53 |
گفتار دوم: تجـرّى | 59 |
مطلب اوّل: قبح تجرّى | 61 |
ديدگاهه | 61 |
مسئله حسن و قبح عقلى | 67 |
كلمات اصحاب براى اثبات عدم قبح تجرّى | 82 |
مطلب دوم: استحقاق عقاب در تجرّى | 88 |
مطلب سوم: حرمت تجرّى | 92 |
يك. تمسّك به اطلاقات اوّلى | 92 |
نقد تمسّك به اطلاقات اوّلى | 93 |
دو. تمسّك به قاعده ملازمه | 96 |
سه. تمسّك به اجماع | 106 |
چهار. تمسّك به اخبار | 107 |
مطلب چهارم: تنبيهات | 109 |
گفتار سوم: اقسام قطع و موارد جانشينى اماره براى آن | 115 |
مطلب اوّل: تقسيمات قطع موضوعى | 115 |
بررسى تقسيم شيخ انصارى | 116 |
بررسى تقسيم صاحب كفايه | 119 |
مطلب دوم: جانشينى اماره به جاى قطع طريقى | 122 |
مطلب سوم: جانشينى امارات به جاى قطع موضوعى طريقى | 131 |
برهان استحاله | 132 |
پاسخ محقّق نائينى به برهان استحاله | 137 |
پاسخ محقّقخراسانى به برهان استحاله در حاشيه رسائل | 141 |
سخن محّقق خراسانى در كفايه | 142 |
نقد كلام محقّق خراسانى در كفايه | 151 |
نقد سخن محقّق خراسانى در حاشيه | 156 |
نتيجهگيرى | 158 |
مطلب چهارم: جانشينى اماره براى قطع موضوعى صفتى | 159 |
مطلب پنجم: يادآورىه | 160 |
گفتار چهارم: اخذ «علم به حكم» در موضوع حكم | 165 |
مطلب اوّل: بررسى قسمهاى اوّل، دوم و سوم | 165 |
مطلب دوم: بررسى قسم چهارم | 168 |
مقام اوّل: قطع به حكم، شرط ثبوت حكم باشد | 168 |
مقام دوم: اخذ «عدم علم به حكم» در موضوع آن | 183 |
گفتار پنجم: وجوب موافقت التزامى | 187 |
مطلب اوّل: تصوير مانعيت وجوب التزام براى اصول عمليّه | 188 |
مطلب دوم: آيا مانعيت به بيان سوم وجود دارد؟ | 189 |
مطلب سوم: اثبات وجوب التزام از نظر فقهى | 194 |
گفتار ششم: حجّيت دليل عقلى | 195 |
مطلب اوّل: قصور دليل عقلى از جهت مضيّق بودن عالم جعل | 198 |
مطلب دوم: قصور دليل عقلى از جهت كاشفيّت | 204 |
يك. مدركات عقل نظرى | 205 |
دو. مدركات عقل عملى | 218 |
مطلب سوم: قصور دليل عقلى از جهت منجّزيت و معذّريت | 224 |
فرع اوّل: علم اجمالى به جنابت خود يا ديگرى | 227 |
فرع دوم: اختلاف در هبه يا بيع بودن معامله | 230 |
فرع سوم: اقرار به بدهى ميان دو نفر | 231 |
فرع چهارم: اختلاف در تعيين مبيع يا ثمن | 232 |
فرع پنجم: ضايع شدن يك درهم از ميان سه درهم | 235 |
گفتار هفتم: منجّزيت علم اجمالى | 237 |
مطلب اوّل: حرمت مخالفت قطعى | 238 |
ديدگاه مدرسه محقّق نائينى | 242 |
ديدگاه محقّق خراسانى | 244 |
ديدگاه محقّق عراقى | 245 |
مطلب دوم: وجوب موافقت قطعى | 246 |
اصل منجّزيت | 247 |
حقيقت علم اجمالى | 248 |
بررسى ديدگاه سوم | 258 |
بررسى ديدگاه دوم | 261 |
بررسى ديدگاه اوّل | 263 |
منجّزيت علم اجمالى به گونه اقتضاست يا علّيت؟ | 266 |
گفتار هشتم: امتثال اجمالى | 277 |
تنبيهات | 286 |
بخش دوم: گفتارهاى مربوط به «ظن» | 291 |
گفتار اوّل: مقدّمهاى درباره امكان تعبّد به ظن | 293 |
مطلب اوّل: ذاتى بودن حجّيت ظن | 293 |
جهت اوّل: ذاتى نبودن منجّزيت ظن | 294 |
جهت دوم: ذاتى نبودن معذّريت ظن | 296 |
مطلب دوم: ممتنع نبودن حجّيت ظن | 298 |
بررسى كلمات شيخ انصارى | 300 |
يك. دفع شبهه تضاد و نقض غرض | 306 |
بررسى جمع برگزيده بنا بر سببيت | 333 |
دو. دفع شبهه تفويت مصلحت | 342 |
تعليق ما بر پاسخ اوّل | 343 |
تعليق ما بر پاسخ دوم | 349 |
مطلب سوم: حكم شك در حجّيت ظن | 351 |
وجه اوّل: همسان بودن شكّ در حجّيت با عدم حجّيت | 351 |
وجه دوم: ادلّه نهى كننده از غير علم | 357 |
وجه سوم: ادلّه حرمت تشريع | 361 |
وجه چهارم: استصحاب عدم حجّيت | 364 |
گفتار دوم: حـجّـيت سيره | 371 |
مقدّمه | 371 |
مطلب اوّل: اقسام سيره عقلايى | 372 |
قسم اوّل: سيره موضوعساز | 372 |
قسم دوم: سيره ظهورساز | 374 |
قسم سوم: سيره حكمساز | 375 |
مطلب دوم: سيره متشرّعى و شيوه استدلال به آن | 378 |
روشهاى اثبات همزمانى سيره با معصوم عليهالسلام | 378 |
شيوه كشف موافقت شارع با سيره | 383 |
ملاك كاشفيّت سيره متشرّعه از امضاى شارع | 383 |
ملاك كاشفيت سيره عقلايى از امضاى شارع | 384 |
مطلب سوم: مقدار حكمى كه با سيره متشرّعه اثبات مىشود | 387 |
مطلب چهارم: مقدار مفاد امضاى سيره عقلايى | 388 |
مطلب پنجم: تفاوتهاى سيره متشرّعى و سيره عقلايى | 389 |
گفتار سوم: حجّيت ظهور | 393 |
مطلب اوّل: اصل حجّيت ظهور | 393 |
استدلال به سيره متشرّعى | 393 |
استدلال به سيره عقلايى | 394 |
مقايسه سيره عقلايى با سيره متشرّعى | 401 |
ضعفهاى سيره متشرّعى | 401 |
ضعفهاى سيره عقلايى | 403 |
برترى سيره متشرّعى از سيره عقلايى | 417 |
مطلب دوم: تشخيص موضوع اصالة الظهور | 418 |
مطلب سوم: رابطه اصل ظهور با ساير اصول لفظى | 424 |
مطلب چهارم: تفصيل در حجّيت ظهور | 428 |
وجه اوّل: تمسّك به آيات ناهى | 433 |
وجه دوم: تمسّك به روايات ناهى | 446 |
روايات دلالت كننده بر حجّيت ظواهر قرآن | 451 |
بررسى اصل انعقاد ظهور در قرآن | 453 |
مطلب پنجم: ظهور ذاتى و ظهور موضوعى | 455 |
مطلب ششم: حجّيت قول لغوى | 462 |
حجّيت قول لغوى براى اثبات موارد استعمال | 462 |
حجّيت قول لغوى براى تعيين معناى حقيقى | 465 |
مطلب هفتم: اثبات ظهور از راه استدلال و برهان | 468 |
گفتار چهارم: حجّيت اجماع | 475 |
مطلب اوّل: اجماع محصَّل | 475 |
ضعفهاى كاشفيت اجماع | 481 |
بررسى تطبيقى كاشفيت اجماع | 485 |
حلّ اشكالهاى حجّيت اجماع | 487 |
مطلب دوم: اجماع مركّب | 491 |
مطلب سوم: اجماع منقول | 492 |
گفتار پنجم: حجّيت شهرت | 499 |
گفتار ششم: حجّيت خبر | 507 |
يك. خبر متواتر | 508 |
اقسام تواتر | 519 |
دو. خبر واحد | 525 |
مطلب اوّل: حجّيت خبر واحد | 525 |
مقام اوّل: ادلّه عدم حجّيت خبر واحد | 525 |
الف) استدلال به آيات قرآن كريم | 525 |
ب) استدلال به سنّت | 528 |
ج) استدلال به اجماع | 532 |
مقام دوم: ادلّه حجّيت خبر واحد | 533 |
الف) استدلال به آيات قرآن كريم | 533 |
يك. آيه نب | 533 |
حجّيت اخبار با واسطه | 564 |
دو. آيه نفر | 582 |
سخن اوّل | 584 |
سخن دوم | 587 |
سخن سوم | 590 |
سه. آيه كتمان | 593 |
چهار. آيه ذكر | 595 |
ب) استدلال به سنّت | 597 |
ج) استدلال به اجماع و سيره | 612 |
شيوه اوّل: استدلال به سيره عقلايى | 613 |
شيوه دوم: استدلال به سيره متشرّعه | 614 |
اشكالى معروف درباره استدلال به سيره | 615 |
د) استدلال عقلى | 635 |
خلاصه و نتيجهگيرى | 659 |
مطلب دوم: مشخّص كردن گستره حجّيت | 662 |
گفتار هفتم: دليل انسداد و حجّيت ظنّ مطلق | 667 |
مطلب اوّل: مقدّمات دليل انسداد از نگاه محقّق خراسانى | 667 |
مطلب دوم: كشف و حكومت | 669 |
مطلب سوم: بررسى مقدّمات انسداد | 673 |
مقدّمه اوّل: علم اجمالى به وجود تكاليف | 673 |
مقدّمه دوم: انسداد باب علم و علمى | 675 |
مقدّمه سوم: عدم جواز اهمال تكاليف | 676 |
مقدّمه چهارم: عدم وجوب احتياط | 686 |
مقدّمه پنجم: قبح ترجيح موهوم بر مظنون | 696 |
نتيجهگيرى | 700 |
فهرست منابع و مآخذ | 705 |
فهرست مطالب | 711 |